مقدمه:
ایده حذف سلاح‌های کشتارجمعی در جهان ایده جدیدی نیست. مبداء پیدایش آن، نتیجه تحولاتی است که در دوران جنگ سرد و پس از آن بوجود آمده و مهمترین عنصر آن، خارج شدن کنترل ممنوعیت و یا محدودیت  اشاعه سلاح‌های کشتارجمعی از دست عوامل نظارتی، سازمان‌ها و آژانس‌ها و پیمان‌های بین‌المللی بوده است.
نقش کلیدی قدرت‌ها و کشورهای بزرگ غربی در اشاعه سلاح‌های کشتارجمعی چه از منظر دخالت مستقیم در تکثیر و توزیع آنها از طریق فروش و واگذاری اینگونه سلاح‌ها به برخی از کشورهای دوست و همپیمان و یا همکاری در ساخت و تولید آنها از طریق واگذاری فنآوری‌‌های مربوط به آنها و چه از منظر بروز تهدیداتی که موارد فوق در کشورهای همسوی قدرت‌های بزرگ در مناطق مختلف جهان ایجاد نموده‌اند را نمی‌توان نادیده انگاشت، بویژه اینکه تاثیرگذاری اقدامات فوق از دو زاویه دید "رقابت برای ایجاد تعادل نظامی" و یا "مقابله با تهدیدات احتمالی"، صورت پذیرفته و منجر به تحریک به انباشت سلاح‌های کشتارجمعی در سایر کشورها شده باشد..
در این مقاله با توجه به ایده منطقه‌ای مطرح شده، بررسی وضعیت دو کشور تاثیرگذار در منطقه خاورمیانه شامل اسرائیل به عنوان متحد استراتژیک آمریکا و ترکیه به عنوان هم‌پیمان نظامی آمریکا و میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا در خاک خود، می‌تواند نمونه‌هایی از صحت موارد فوق‌الذکر در تحریک سایر کشورهای منطقه به انباشت اینگونه‌ سلاح‌ها برای رسیدن به اهدافی مانند تعادل نسبی نظامی با آنها، چه از منظر رقابت و چه از منظر پاسخگویی به تهدیدات متصور باشد، صمن اینکه روابط فیمابین این دو کشور نیز در تقویت تحریکات و احساسات همسایگان به موارد فوق‌الذکر نقش مهمی داشته و خواهد داشت.
بررسی قابلیت‌ها و ظرفیت‌های نظامی این دو کشور در منطقه، ما را به شناخت عامل و مانع بزرگی در اجرایی نمودن ایده خاورمیانه عاری از سلاح‌های کشتارجمعی رهنمون می‌سازد. همچنین نقش کشورهای غربی بویژه آمریکا در تجهیز نظامی آنها را در تاثیرگذاری منفی ثانوی بر ایده مذکور در منطقه از هردو بعد ایجاد رقابت و تهدید برای همسایگان می‌توان بصورت واضحی مشاهده نمود.
انتخاب این دو کشور بدلیل خصوصیات منحصر بفردی است که هریک از آنها در منطقه دارد. از یکطرف اسرائیل دارای وجهه‌ای نظامی و مقابله‌ای با کشورهای اسلامی همسایه خود در مقام تهدید‌کننده است و از طرفی ترکیه به عنوان کشوری مسلمان، دارای روابط ویژه‌ و مناسبی با همان کشورهای اسلامی بوده و در مقام رقیب آنها در منطقه مي‌باشد. نگاهی گذرا به وضعیت و ظرفیت نظامی این دو کشور از زوایای مختلف می‌تواند ما را در جهت شناخت هرچه بیشتر موانع اجرایی ایده فوق‌الذکر و همچنین لزوم چاره‌اندیشی و تدبر در این مسیر سخت راهنمایی نماید.  

بخش اول _ اسرائیل:
•    مخارج نیروهای مسلح شامل: هزینه‌های نظامی در سال 2000 معادل 5/9 میلیارد دلار، بودجه دفاعی در سال 2001 معادل 9 میلیارد دلار، کمک‌های نظامی خارجی در سال 2000 معادل 4 میلیارد دلار
•    بودجه نظامی هر فرد در اسرائیل معادل 2 برابر مشابه فرد در آمریکا، 3 برابر مشابه فرد در فرانسه، 4 برابر مشابه فرد در انگلیس (در مجموع 831 میلیون دلار در سال)
•    نسبت شاغلان در ارتش به نسبت جمعیت در اسرائیل معادل 5 برابر این نسبت در آمریکا و فرانسه، 8 برابر این نسبت در انگلیس (76/49 درصد)
•    بودجه نظامی نسبت به تولید ناخالص ملی (GDP) در اسرائیل معادل 6 برابر این نسبت در آمریکا و انگلیس، 8 برابر این نسبت در فرانسه (7/30 درصد)
•    صادرات اقلام نظامی اسرائیل در سال 1995 معادل مجموع صادرات اقلام نظامی 2 کشور سوئد و اوکراین (352 میلیون دلار)
•    نیروی انسانی فعال در ارتش اسرائیل در سال 2002 حدود 163500 نفر، نیروی ذخیره نظامی معادل 425000 نفر
•    مدت آموزش نظامی اجباری برای افسران 4 سال، برای سایرین 3 سال، برای خانم‌ها 21 ماه
•    نیروی زمینی:
o    3930 دستگاه انواع تانک، 5500 دستگاه نفربر زرهی، 1357 قبضه انواع توپخانه، 200 دستگاه انواع موشک‌انداز
•    نیروی هوایی:
o    446 فروند انواع هواپیماهای فعال جنگی بعلاوه 250 فروند هواپیمای جنگی ذخیره، 133 فروند هلی‌کوپتر جنگی
•    نیروی دریایی:
o    6 فروند انواع زیردریایی انگلیسی و آلمانی، 3 فروند ناو جنگی، 10 فروند شناورهای موشک‌انداز
•    موشک‌ها:
o    500 سکوی پرتاب موشک، 1500 فروند موشک اریحا 1 و 2 با قابلیت‌های هسته‌ای با کمک کشورهای فرانسه (1956)، آمریکا (1975)، روسیه (2000)
•    ماهواره‌های فضایی نظامی و جاسوسی:
o    ماهواره‌های افق شامل 4 ماهواره در مدار زمين
•    برنامه‌های اتمی اسرائیل:
o    سال 1949 حمایت آمریکا و فرانسه از برنامه‌های اتمی اسرائیل
o    سال 1955 توافقنامه با سازمان ملل برای تاسیس راکتور تحقیقاتی
o    سال 1952 تشکیل سازمان انرژی اتمی وابسته به وزارت دفاع به مدیریت دکتر دیوید برگمن کاشف اورانیوم در صحرای نفب
o    سال 1953 ساخت راکتور دیمونا در صحرای نفب با کمک فرانسه
o    سال 1959 ساخت راکتور ناحال در دره سورق در جنوب تل‌آویو
o    تولید حدود 200 کلاهک هسته‌ای از 1968 تاکنون
بخش دوم _ ترکیه:
•    رتبه اول در میان کشورهای همسایه در هزينه‌هاي نظامي در سال 2001 و رتبه 8 در جهان با معادل 100/8 میلیارد دلار
•    سهم مخارج نظامی از تولید ناخالص ملی (GDP) معادل 8/2 درصد و رتبه 4 در میان کشورهای همسایه و رتبه دوم در ناتو بعد از آمریکا
•    واردات سلاح‌های متعارف به میزان 442 میلیون دلار، رتبه دوم در میان همسایگان بعد از یونان
•    پروژه 5/1 میلیارد دلاری خرید 4 فروند هواپیمای آواکس در سال 2007 شامل خرید یک فروند و تولید 3 فروند با کمک آمریکا
•    تولید 240 فروند هواپیمای جنگی F16 و بهینه‌سازی 50 فروند هواپیمای جنگی F4 و تولید مشترک 117 فروند هواپیمای جنگی f16 با کمک آمریکا
•    بهینه سازی 170 دستگاه انواع تانک با کمک اسرائیل
•    خرید 145 فروند انواع هلی‌کوپتر از روسیه
•    ساخت 9 فروند هواپیمای بدون سرنشین (UAV) با کمک آمریکا و اسرائیل
•    تولید زیردریایی و تانک با کمک آلمان
•    پیوستن به ناتو از سال 1952 و وجود پایگاه نظامی اینجرلیک وابسته به ناتو و آمریکا در ناحیه ازمیر
•    همکاری‌های گسترده نظامی با کشورهای آمریکا، اسرائیل، انگلیس، آلمان،‌فرانسه،‌ روسیه، ایتالیا در تولید ادوات نظامی
•    مجموع 639000 نفر پرسنل نظامی برابر با مجموع پرسنل نظامی 6 کشور پیرامونی خود (سوریه، یونان، بلغارستان، آذربایجان، ارمنستان،‌ گرجستان) و دارا رتبه 7 در جهان
•    نیروی زمینی:
o    تانک 3500 دستگاه، نفربر زرهی 5400 دستگاه، راکت‌انداز 240 دستگاه، توپخانه 2700 قبضه
o    پرسنل شاغل در نیروی زمینی معادل 525000 نفر و رتبه 4 در جهان
•    نیروی هوایی:
o    انواع هواپیماهای فعال جنگنده آمریکایی 430 فروند، هواپیماهای نظامی 85 فروند، هواپیماهای آواکس 6 فروند، هلی‌کوپتر جنگی 356 فروند، هواپیماهای بدون سرنشین (UAV) 150 فروند
o    دارای بیشترین تعداد هواپیماهای جنگنده F16 قابل سوختگیری در هوا در جهان بعد از آمریکا
o    جدود 8500 فروند انواع موشک‌های هوا به هوا، هوا به زمین و زمین به هوا
o    پرسنل شاغل در نیروی هوایی معادل 63000 نفر و رتبه 8 در جهان
•    نیروی دریایی:
o    زیردریایی 12 فروند از انواع مختلف، ناو رزمی 26 فروند، شناور گشتی توپدار 96 فروند، ناو نیروبر 50 فروند، هلی‌کوپتر‌های ویژه دریایی 60 فروند، موشک‌های ویژه دریایی هدایت‌شونده کروز 22 فروند
o    پرسنل شاغل در نیروی دریایی معادل 51000 نفر و رتبه 8 در جهان
نتيجه:
همانطور که در ابتدا اشاره گردید، با مطالعه نمونه‌های فوق، ریشه‌یابی انباشت سلاح‌های کشتارجمعی را می‌توان در وضعیت اين كشورها و همچنین علل و عوامل گرایش نظامی آنها به قدرت‌های بزرگ غربی بویژه آمریکا مورد واکاوی قرار داده و تحريك‌پذيري ساير كشورهاي منطقه از اين روابط و ظرفيت‌سازي‌هاي نظامي كشورهاي نمونه را در راستاي تامين منافع ملي و امنيت هر كشور قابل قبول تصور نمود. بويژه اینکه اسرائیل نيز  به عنوان تنها کشور منسوب به داشتن سلاح‌های هسته‌ای در منطقه و بی‌اعتنا به معاهدات بین‌المللی، مانع بزرگی در اجرا و پیاده‌سازی ایده خاورمیانه عاری از سلاح‌های کشتارجمعی محسوب گردیده و لزوم اطلاع‌رسانی مناسب به افکار عمومی منطقه از طریق سازمان‌های غیردولتی و فرهنگ‌سازی در خصوص ایده فوق‌الذکر در سطح کشورهای منطقه را بیش از پیش محسوس می‌نماید. .‌

محمود توانا
انجمن ملل متحد ايران
بهار 87